Zabytkowy parowóz wąskotorowy Ryś

Fotogrametria Polska

Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce została założona w 1919 r. w Chrzanowie i przez dekady produkowała dla PKP i przemysłu wiele typów parowozów zarówno normalno-, jak i wąskotorowych. Bezpośrednim protoplastą parowozu „Ryś” był niemiecki parowóz przemysłowy typu Riesa (Henschel), którego 57 egzemplarzy zbudowano w Fabloku w czasie II wojny światowej. Po wojnie od 1946 r. wznowiono produkcję tych maszyn już pod polską nazwą „Ryś”. Ryś był wąskotorowym tendrzakiem (układ osi Bn2t) przeznaczonym do pracy na wąskich torach o szerokości 600, 750 lub 785 mm.

Maszyna ta była lekka – masa własna to ok. 8,3 t, a moc znamionowa około 70 KM. Maksymalna konstrukcyjna prędkość wynosiła 20 km/h. Parowóz miał cylindry o średnicy 245 mm i pracował przy ciśnieniu w kotle 12 at. Zbiorniki na węgiel i wodę mieściły 0,5 t węgla i 0,8 m³ wody (wersja podstawowa, bez tendra). Można go było też wyposażyć w dwuosiowy tendr – wówczas łączna pojemność wynosiła 1,5 t węgla i 2,5 m³ wody. Poniżej zestawiono najważniejsze parametry techniczne:

• • Układ torowy: Bn2t (tendrzak wąskotorowy z 2 osiami napędzanymi).
  • Rozstaw toru: 600, 750, 760 lub 785 mm
  • Ciśnienie pary: 12 at; powierzchnia ogrzewalna kotła 25 m².
  • Moc i prędkość: moc znamionowa 70 KM; prędkość konstrukcyjna do 20 km/h.
  • Wymiary i obciążenia: długość 5540 mm, szerokość 1800 mm, wysokość 2800 mm; nacisk na oś 5,5 t.

Parowozy typu Ryś były przystosowane przede wszystkim do ruchu na kolejkach leśnych i przemysłowych (np. w tartakach czy cukrowniach), ale trafiło ich kilka również na PKP. Pięć lokomotyw (wersja 600 mm) włączono do sieci PKP jako serię T49. Pozostałe pracowały w przemyśle – na przykład egzemplarz o nr fabrycznym 1685 obsługiwał załadunek buraków w Cukrowni Dobre (jako lokomotywa nr 1). Na eksport wysłano niewielkie partie: pierwszym kontraktem powojennym było zamówienie 10 parowozów Ryś dla Jugosławii (na tor 760 mm) w 1947 r. – te maszyny otrzymały doczepne tendry dwuosiowe dla efektywnego spalania lignitu. W 1950 r. kilka lokomotyw trafiło także na potrzeby kolei przemysłowych w Rumunii (tor 750 mm).

W Polsce zachowało się kilka egzemplarzy parowozu Ryś. Najbardziej znanym jest lokomotywa ustawiona przy stacji PKP w Sochaczewie. To oryginalny parowóz Ryś produkcji Fablok (nr fabryczny 1685, rozstaw toru 750 mm), który wcześniej pracował w Cukrowni Dobre jako „1”. W 1989 roku lokomotywę ustawiono jako pomnik techniki przed dworcem Sochaczew (na tym samym cokole stoi tam do dziś) i przekazano ją w ręce Muzeum Kolejnictwa (Stacja Muzeum). Pierwotnie był na niej widoczny napis „T 1685”, ale podczas ostatnich prac konserwacyjnych numer ten zamalowano – pozostała już tylko nazwa „Ryś” i logotyp muzeum.

Ciekawostki: W Sochaczewie działa duże Muzeum Kolei Wąskotorowej (oddział Stacji Muzeum) – otwarte w 1986 r., gromadzi prawie 150 zabytkowych pojazdów wąskotorowych. To największy tego typu zbiór taboru w Europie. W ekspozycji muzealnej znajdują się między innymi wagon salonkowy generała Wojciecha Jaruzelskiego.