Ruiny Zamku Krzyżtopór w Ujeździe

Zamek Krzyżtopór w Ujeździe został wzniesiony w pierwszej połowie XVII wieku przez Krzysztofa Ossolińskiego, wojewodę sandomierskiego i jednego z najbogatszych magnatów Rzeczypospolitej. Budowę rozpoczęto około 1621 roku, a zakończono w 1644 roku, rok przed śmiercią fundatora. Projektantem był architekt Wawrzyniec Senes, który inspirował się włoskimi pałacami, zwłaszcza rezydencją Farnese w Capraroli.

Zamek został zbudowany jako tzw. „palazzo in fortezza” – połączenie pałacu z twierdzą. Cały kompleks zajmował około 1,3 ha powierzchni, a obwód murów wynosił ponad 600 metrów. Na tle innych rezydencji epoki wyróżniał się nie tylko monumentalną formą, ale także symboliką zakodowaną w architekturze. Zgodnie z legendą zamek posiadał 365 okien – tyle, ile dni w roku, 52 komnaty – jak tygodnie, 12 wielkich sal odpowiadających miesiącom i 4 wieże symbolizujące pory roku.

Budowla słynęła z luksusów niespotykanych w ówczesnej Europie. Miał system wodociągowy, kanalizację, a nawet ogrzewanie podłogowe. Najbardziej niezwykłym rozwiązaniem była ponoć sala jadalna z przeszklonym sufitem, w którym znajdowało się akwarium z egzotycznymi rybami. Takie rozwiązania robiły ogromne wrażenie na współczesnych.

Po śmierci Krzysztofa Ossolińskiego zamek przeszedł na jego syna, który zginął kilka lat później. W kolejnych latach rezydencja przechodziła z rąk do rąk i stopniowo traciła na znaczeniu. W czasie potopu szwedzkiego, w 1655 roku, zamek został zdobyty i splądrowany przez wojska szwedzkie, choć samych murów nie zniszczono. Z czasem jednak, wobec braku funduszy i zaniedbań, popadał w ruinę.

Dalszych zniszczeń dokonali Rosjanie w 1770 roku, podczas konfederacji barskiej, wysadzając część fortyfikacji. Po tym wydarzeniu zamek nigdy nie został odbudowany. Ostatni właściciele mieszkali tam do końca XVIII wieku. Od tego czasu Krzyżtopór pozostaje ruiną, która jednak do dziś zachowała około 90% swojej pierwotnej struktury murów.

Dziś zamek uznawany jest za jedną z najbardziej spektakularnych ruin w Polsce i jedną z największych rezydencji Europy w swoim czasie. W 2018 roku został wpisany na listę pomników historii.

Ciekawostki i legendy

• Nazwa „Krzyżtopór” pochodzi od herbu fundatora – topora – oraz symbolu wiary – krzyża, widocznych nad głównym wejściem.
• Podobno do budowy zamku zużyto setki tysięcy białek jaj kurzych, które miały wzmacniać zaprawę murarską.
• Legenda głosi, że z zamku prowadził podziemny tunel aż do oddalonego o kilka kilometrów Ossolina – rzekomo można było tamtędy przejechać saniami.
  W jednej z sal znajdowało się akwarium w suficie, przez które można było oglądać ryby podczas kolacji – luksus niespotykany w tamtych czasach.
• Zamek rzekomo nawiedzają duchy – w tym cień husarza oraz postać samego Krzysztofa Ossolińskiego, który miał zginąć w tajemniczych okolicznościach.

Model 3D zamku Krzyżtopór

Model 3D zamku Krzyżtopór, wykonany w ramach projektu Atlas 3D, został stworzony w technologii fotogrametrii – na podstawie setek zdjęć z drona i z ziemi. Model dokładnie odwzorowuje układ przestrzenny ruin, zachowane fragmenty murów, dziedzińce oraz baszty. Dzięki niemu można dokładnie obejrzeć zamek z każdej strony, analizować strukturę architektoniczną i symboliczne założenia konstrukcji.

Model został przygotowany z myślą o edukacji, dokumentacji i promocji polskiego dziedzictwa. Można go obejrzeć w pełnej formie na platformie Sketchfab oraz w formie filmowej prezentacji na kanale YouTube Atlas 3D.