Zamek w Czchowie nad Dunajem w Małopolsce
Model wykonał: Atlas 3D – fotogrametria Polska
Zamek w Czchowie – strażnik doliny Dunajca
Na stromym wzgórzu, górującym nad przełomem Dunajca, wznoszą się mury zamku w Czchowie. Jego potężna, cylindryczna wieża, zwana czchowską basztą, od wieków jest symbolem miasta. Historia tej warowni to opowieść o strategicznej funkcji, stopniowym upadku i współczesnej rewitalizacji.
Narodziny Królewskiej Warowni (XIII–XIV w.)
Zamek powstał na przełomie XIII i XIV wieku w miejscu o kluczowym znaczeniu strategicznym. Kontrolował ważny trakt handlowy na Węgry biegnący doliną Dunajca. Pełnił funkcję zarówno militarną, jak i gospodarczą. Od 1327 r. funkcjonowała tutaj królewska komora celna, w której pobierano opłaty od kupców i towarów przewożonych z i na Węgry.
Najstarsza część zamku miała formę wolno stojącej wieży typu bergfried, wzniesionej z lokalnego piaskowca. U podstawy miała 12,5 m średnicy, a jej pierwotną wysokość szacuje się na co najmniej 20 m (wartość maksymalna 28 m pozostaje hipotezą). Wejście znajdowało się ok. 7,5 m nad poziomem terenu, co było typowym rozwiązaniem obronnym.
Odkrycia archeologiczne wskazują, że fundatorem mógł być król Wacław II z dynastii Przemyślidów. Potwierdza to m.in. znaleziony w fundamentach grosz praski bity w latach 1300–1305. W XIV w., za panowania Władysława Łokietka lub Kazimierza Wielkiego, wieżę otoczono kamiennym murem obwodowym, a w obrębie fortyfikacji powstały budynek mieszkalny i wieża bramna.
Złoty Wiek i Królewskie Wizyty (XIV–XVI w.)
Zamek był siedzibą starostwa czchowskiego i sądu grodzkiego. Pierwsza wzmianka o burgrabim Imramie, synu Żegoty, pochodzi z 1356 r. O randze warowni świadczą wizyty koronowanych gości – bywała tu królowa Elżbieta Łokietkówna, a w tradycji lokalnej zachowały się informacje o pobytach Władysława Jagiełły w latach 1397, 1408, 1410, 1419 i 1423. Warownia należała m.in. do Melsztyńskich, Bonerów i Jordanów. Upadek znaczenia w XVI w. wiązał się z rozwojem pobliskiego Zakliczyna.
Od Więzienia do Ruiny (XVII–XIX w.)
W XVII w. zamek utracił znaczenie militarne, a zniszczenia potopu szwedzkiego i najazdu Rakoczego przyspieszyły jego ruinę. W XVIII w. wieżę przekształcono w więzienie sądu grodzkiego. Po I rozbiorze w 1772 r. Austriacy zlikwidowali starostwo, a obiekt sprzedano prywatnie – od tego momentu pozostawał w całkowitej ruinie.
Obiekt Romantycznej Fascynacji
W XIX w., w epoce romantyzmu, ruiny zamku stały się tematem prac artystów i podróżników, m.in. Macieja Bogusza Stęczyńskiego i Adama Gorczyńskiego, wchodząc na stałe do krajobrazu kulturowego Małopolski.
Archeologia i Rekonstrukcja
Pierwsze prace zabezpieczające wykonano w 1928 r. Przełom nastąpił w latach 1993–2001, kiedy badania archeologiczne Muzeum Okręgowego w Tarnowie odsłoniły pełny zarys założenia. Odkryto fundamenty murów, relikty wieży bramnej, zabudowę mieszkalną i średniowieczny bruk. Znaleziska – kilkadziesiąt tysięcy artefaktów – dostarczyły cennych informacji o życiu w zamku. W latach 2017–2018 przeprowadzono częściową rekonstrukcję (koszt 3,5 mln zł, TOT + RPO 2014–2020). Odbudowano wieżę bramną z mostem zwodzonym, podniesiono mury, odgruzowano piwnice i wyeksponowano oryginalny bruk.
Zamek dziś
Dziś zamek w Czchowie jest jedną z atrakcji turystycznych regionu. Z baszty rozciąga się panorama doliny Dunajca i Jeziora Czchowskiego. Wewnątrz znajduje się wystawa archeologiczna i makieta zamku. Na dziedzińcu i wokół murów rozmieszczono repliki machin oblężniczych z różnych epok.
Model 3D
Wykonałem model tego zamku z około 450 zdjęć z profesjonalnego drona, niestety trafiłem na słoneczna pogodę w związku z czym na modelu pojawiają się niepożądane cienie. Model jest dostępny na stronie Atlas 3D, w ramach projektu digitalizacji zabytków i architektury polskiej.
