Sochaczew – zabytkowa wieża ciśnień

Fotogrametria Polska

Sochaczew, miasteczko o bogatej historii kolejnictwa i dramatycznych wojennych losach, zachowało zaledwie nieliczne pamiątki dawnego dziedzictwa. Jednym z nich jest wieża ciśnień przy dworcu kolejowym (ul. M. Kopernika 1), wzniesiona w 1921 roku jako element infrastruktury Kolei Warszawsko – Kaliskiej.  

Wieża ciśnień ma solidną konstrukcję żelbetonową i 29 metrów wysokości, z mieszczącym się w górnej części zbiornikiem na 230 m³ wody. Jej elewację zdobią profilowane gzymsy i ozdobny wykusz wsparty na konsoli. Budynek zaprojektowała Dyrekcja Budowy Kolei Państwowych. Zamontowane w wieży urządzenia i pompa umożliwiały tłoczenie wody z pobliskiej rzeki Bzura do zbiornika, skąd ściekiem grawitacyjnym zaopatrywano wodą parowozy potrzebujące uzupełnienia zapasów.

Zmiany użytkowania

W okresie międzywojennym i tuż po II wojnie światowej wieża służyła głównie kolejnictwu. W czasie działań wojennych 1939 roku budynek pełnił także funkcję punktu obserwacyjnego, natomiast po bitwie nad Bzurą teren wokół wieży był używany do składowania sprzętu wojskowego. Po wojnie, wraz z postępem techniki i przejściem kolei na inne źródła zasilania, obiekt stopniowo tracił praktyczne znaczenie. Od lat 80. XX wieku wieżę wyłączono całkowicie z eksploatacji i przez dekady pozostawała nieużywana, poddając się powolnej dewastacji. Do tej pory wieża była własnością Polskich Kolei Państwowych; dopiero pod koniec 2023 roku została kupiona przez miasto Sochaczew. Od tego momentu obiekt poddawano drobnym pracom porządkowym – oczyszczono wnętrze i otoczenie, odtworzono okna i usunięto elementy zagrażające bezpieczeństwu.

Dziś zabytkowa wieża ciśnień zachowała się w dobrym stanie konstrukcyjnym i bez przeszkód można myśleć o jej rewitalizacji. Wieża jest formalnie chroniona jako zabytek – Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał ją do rejestru w 2019 roku. Wpis do rejestru zabytków podkreśla zarówno wartość techniczną, jak i historyczną wieży: jest ona cenionym reliktem przemysłowej architektury kolejowej pierwszej połowy XX wieku.

Rewitalizacja i adaptacja

Podczas dnia otwartego w marcu 2024 roku udostępniono wnętrze zwiedzającym – do wieży weszło ponad 500 osób, a pracownicy muzeum opowiadali o jej historii i znaczeniu dla miasta. Obecnie trwa etap konsultacji społecznych dotyczących przyszłego zagospodarowania obiektu. Za wzór podaje się odnowione wieże ciśnień w innych miastach (np. Ciechanów), które z pomocą dotacji unijnych przekształcono w atrakcje turystyczne.