Twierdza Srebrna Góra – Donżon

Twierdza Srebrna Góra to unikatowa XVIII-wieczna górska forteca w Dolnym Śląsku, górująca nad przełęczą i wioską o tej samej nazwie. Uznawana za największą górską twierdzę w Europie, słynie z tego, że nigdy nie została zdobyta podczas działań zbrojnych. Jej imponujące umocnienia oraz bogata historia sprawiają, że należy do najciekawszych zabytków architektury militarnej w Polsce.

Położenie i budowa twierdzy

Twierdza zajmuje szczytowe partie gór (686 m n.p.m. – Góra Warowna oraz 627 m n.p.m. – Ostróg) ponad Przełęczą Srebrną (586 m n.p.m.), kontrolując strategiczne przejście między Górami Sowimi a Górami Bardzkimi. Forteca góruje nad leżącą u jej stóp miejscowością Srebrna Góra i niegdyś strzegła ważnej trasy wiodącej do Kotliny Kłodzkiej.

Twierdzę Srebrna Góra wzniesiono w latach 1765–1777 z rozkazu króla Prus Fryderyka II Wielkiego, niedługo po przyłączeniu Śląska do Prus. Jej budowa miała zabezpieczyć nowo zdobyte ziemie przed ewentualnym atakiem Austriaków. Pod względem rozmachu i nowoczesności była to jedna z najpotężniejszych i najnowocześniejszych fortyfikacji swoich czasów. Twierdza stanowi część zespołu sześciu fortów i bastionów rozmieszczonych na okolicznych szczytach. Centralną część stanowi ogromny Donżon – potężny czterowieżowy fort połączony kurtynami o murach grubości 12 metrów. Donżon mieści 151 kazamat (pomieszczeń) na trzech kondygnacjach i był ostatnią linią obrony twierdzy.

W obrębie twierdzy znajdowały się niezbędne do funkcjonowania obiekty: magazyny żywności i amunicji, zbrojownia, warsztaty rzemieślnicze, kaplica, więzienie, szpital, piekarnia, a nawet browar. Dzięki temu twierdza była samowystarczalna, a nagromadzone zapasy miały wystarczyć garnizonowi na 3–5 miesięcy oblężenia. Wewnątrz warowni mogło stacjonować około 3,5–4 tysięcy żołnierzy przy wsparciu aż 264 dział i moździerzy.

Chrzest bojowy w 1807 roku

Mimo iż twierdzę budowano z myślą o obronie przed Austriakami, swój jedyny prawdziwy sprawdzian bojowy przeszła dopiero podczas wojen napoleońskich. W czerwcu 1807 roku pod Srebrną Górę podeszły oddziały francuskie dowodzone przez Hieronima Bonaparte, młodszego brata Napoleona. Rozpoczęło się oblężenie – przez kilka dni twierdza była intensywnie ostrzeliwana przez artylerię najeźdźców. Mimo ciężkiego ostrzału forteca wytrzymała napór i nie została zdobyta przez atakujących. Oblężenie przerwano na wieść o zawarciu pokoju w Tylży (lipiec 1807), kończącego działania wojenne między Prusami a Francją. Twierdza Srebrna Góra wyszła z tego starcia obronną ręką – odparto jedyny w historii szturm na tę warownię, a miano niezdobytej fortecy pozostało przy niej już na zawsze.

Dalsze dzieje twierdzy (XIX–XX wiek)

Po wojnach napoleońskich twierdza stopniowo traciła znaczenie militarne. Już w 1860 roku uznano ją za przestarzałą, a w 1867 roku opuścił ją ostatni pruski garnizon, definitywnie zamykając wojenny rozdział jej historii. Przez pewien czas obiekt wykorzystywano jeszcze jako poligon doświadczalny – w pustych kazamatach testowano materiały wybuchowe i artylerię. Pod koniec XIX wieku stała się lokalną atrakcją – już w latach 30. XX wieku zwiedzało ją ok. 50 tysięcy turystów rocznie. U podnóża warowni, na Przełęczy Srebrnej, powstała nawet stacja górskiej kolejki zębatej (otwarta w 1900 r.), która ułatwiała dojazd odwiedzającym. W samym Donżonie przed I wojną światową urządzono restaurację mogącą pomieścić 300 gości, niewielkie muzeum broni oraz platformę widokową – już wtedy doceniano walory historyczne i krajobrazowe tego miejsca.

Okres II wojny światowej przyniósł twierdzy nowe, ponure przeznaczenie. W latach 1939–1941 w dwóch fortach (Ostróg i Wysoka Skała) funkcjonował obóz jeniecki Oflag VIII B dla polskich oficerów. Przetrzymywano tam łącznie ponad 300 polskich żołnierzy, w tym tak znane postaci jak generał Tadeusz Piskor, kontradmirał Józef Unrug czy komandor Stefan Frankowski.

W pierwszych latach powojennych potężne mury twierdzy popadały w ruinę – obiekt został wcześniej złupiony przez Armię Czerwoną, a nowe władze nie były zainteresowane utrzymaniem pruskiej fortyfikacji. Dopiero w 1966 roku grupa dolnośląskich harcerzy rozpoczęła społeczną akcję ratowania zabytku („Akcja Srebrna Góra”), porządkując teren i udostępniając go częściowo do zwiedzania. W 1974 r. w forcie Donżon otwarto niewielkie muzeum ciężkiej broni palnej, a kolejne lata przyniosły coraz większe zainteresowanie władz renowacją obiektu. W 2002 roku utworzono Forteczny Park Kulturowy w Srebrnej Górze, który objął opieką cały kompleks fortyfikacji. Z kolei w 2004 r. Prezydent RP uznał Twierdzę Srebrna Góra za Pomnik Historii, doceniając jej wyjątkową wartość dla dziedzictwa kulturowego Polski.

Twierdza a miejscowość Srebrna Góra

Warto wspomnieć o związku samej twierdzy z pobliską miejscowością Srebrna Góra. Obecnie jest to niewielka wieś, lecz jej początki sięgają średniowiecza – już w XIV wieku istniała tu osada górnicza zajmująca się wydobyciem srebra (stąd nazwa „Srebrna Góra”). Po wyczerpaniu złóż srebra miasteczko podupadło, jednak otrzymało nowe impulsy rozwojowe dzięki budowie twierdzy. Gdy w XVIII wieku Fryderyk II wybrał Przełęcz Srebrną na lokalizację swojej fortecy, Srebrna Góra stała się typowym miastem garnizonowym – przez dziesięciolecia byt mieszkańców w dużej mierze zależał od obecności wojska. Podczas opisanego wyżej oblężenia w 1807 r. miejscowość ciężko doświadczyła działań wojennych – francuski ostrzał artyleryjski spowodował pożar i zniszczenie zabudowy miasta.

Przez kolejne lata Srebrna Góra żyła w cieniu potężnej fortecy, czerpiąc korzyści z zakwaterowania żołnierzy i obsługi militarnego centrum. Gdy jednak w 1867 r. twierdza została zdemilitaryzowana i opustoszała, lokalna społeczność musiała znaleźć nowe źródła utrzymania. W latach 60. XIX w. w dawnych koszarach i okolicach uruchomiono kilka zakładów przemysłowych (przędzalnie, garbarnię, fabrykę wyrobów metalowych oraz produkcję zegarków kieszonkowych), aby zagospodarować infrastrukturę twierdzy i zapewnić miejsca pracy mieszkańcom. Mimo tych wysiłków Srebrna Góra straciła swój miejski charakter – z czasem stała się spokojną górską osadą, która po 1945 r. nawet formalnie utraciła prawa miejskie i stopniowo wyludniała się. Dopiero rozwój ruchu turystycznego przywrócił życie tej miejscowości. Dziś wieś Srebrna Góra odżyła za sprawą turystów.

Ciekawostki o Twierdzy Srebrna Góra

Największa forteca górska w Europie: Srebrna Góra uznawana jest za największą górską twierdzę naszego kontynentu (jej teren to ponad 100 ha, a łączna długość umocnień około 3 km). Dla porównania – jest znacznie większa od słynnej Twierdzy Kłodzko, którą miała uzupełniać w systemie obronnym Śląska. Ze względu na swoją legendarną odporność bywa nazywana „Śląskim Gibraltarem”, gdyż podobnie jak brytyjska twierdza na Gibraltarze uchodziła za nie do zdobycia.
Niezdobyta w walce: Mimo burzliwej historii regionu twierdza Srebrna Góra ani razu nie została wzięta szturmem. W 1807 roku oparła się wojskom Napoleona (oblężenie przerwał rozejm) i odtąd żadna armia nie próbowała już ponownie atakować tego górskiego bastionu. Forteca przetrwała czasy napoleońskie bez kapitulacji, co czyni ją ewenementem na skalę ówczesnej Europy.
Potężny Donżon: Centralny Donżon Twierdzy Srebrna Góra to największa tego typu budowla w Europie. Składa się z czterech okrągłych wież połączonych ze sobą grubymi na 12 m murami, tworząc wewnątrz rozległy dziedziniec. Donżon mieści 151 pomieszczeń (kazamat) na trzech kondygnacjach, w tym magazyny, zbrojownię, piekarnię, kaplicę i szpital – był więc prawdziwą fortecą w fortecy, zdolną do samodzielnej obrony w razie upadku pozostałych umocnień.
Samowystarczalna twierdza: warownia została zaprojektowana tak, by móc przetrwać długotrwałe oblężenie bez zaopatrzenia z zewnątrz. Posiadała własne ujęcia wody w postaci dziewięciu głębokich studni, liczne magazyny żywności i amunicji oraz zaplecze umożliwiające funkcjonowanie garnizonu (np. własny browar i piekarnię). Zgromadzone w twierdzy zapasy pozwalały około 4 tysiącom żołnierzy wytrwać nawet do 5 miesięcy oblężenia. Co ciekawe, najgłębsza studnia (w Forcie Ostróg) ma aż 84 m głębokości. Legenda głosi, że koszt jej wykopania był równy kosztowi budowy całej twierdzy!

Obecnie Twierdza Srebrna Góra jest żywym zabytkiem i jedną z największych atrakcji turystycznych Dolnego Śląska. Po trwających kilkadziesiąt lat pracach zabezpieczających i renowacyjnych większość jej obiektów udostępniono zwiedzającym. Na terenach fortecznych organizowane są rozmaite wydarzenia historyczne i kulturalne – od inscenizacji bitew po zloty pasjonatów i biegi terenowe. Na co dzień twierdza oferuje zwiedzanie z przewodnikiem. Turyści mogą zajrzeć do dawnych koszar, magazynów i lochów, zobaczyć z bliska zabytkowe armaty, a nawet uczestniczyć w pokazowym wystrzale z dawnej armaty. Twierdza jest stale rozwijana – działa tu także niewielki hostel i gospoda dla turystów szukających noclegu w nietypowym miejscu.

Model 3D – fotogrametria dla archiwizacji

Przygotowałem model 3D Twierdzy Srebrna Góra, który można obejrzeć na tej stronie – Atlas 3D. Model ten powstał na podstawie około 1100 zdjęć z drona, wykonanych na wysokości ok. 40 metrów. Dzięki temu można podziwiać całą fortecę z każdej perspektywy – to niezwykłe uczucie móc „polatać” nad niezdobytą górską twierdzą i zajrzeć w każdy zakątek jej majestatycznych umocnień.